Het Panopticon: een blik in het rond

We zijn met veel op deze aardbol. 7,2 biljoen mensen (weet u nog hoeveel nullen?) ademen reeds dezelfde lucht als u, en beramingen van de VN schatten dat er in de komende vijftien jaar nog eens een biljoen gezichten bij zullen komen op onze planeet. Meer dan ooit brengen deze individuele gezichten ook een eigen visie naar de tafel. Internet, blogs en met name vooral sociale media geven een stem aan de nobele onbekende in landen die we vaak niet eens weten liggen op de kaart. 7,2 biljoen mensen, die elkaar volgen, liken, sharen en retweeten. Maar met welke gevolgen?

Als het van de sociale media zelf afhangt, moeten we de steeds groeiende massa aan stemmen beschouwen als een rijkdom. De retoriek van deze online platformen steunt op het idee van verbondenheid: online media staan mensen toe in contact te treden waar dit vroeger niet of moeilijk mogelijk was. Van in onze luie zetel kunnen we videochatten met vrienden in Nieuw-Zeeland, terwijl we op Facebook foto’s bekijken van een voetbalwedstrijd in Londen en reacties lezen van een Tottenham-fan uit Denemarken. Sociaal contact, zo wordt ons verteld, was nog nooit zo makkelijk. Ook mobiel gebruiken we massaal sociale media. We delen niet enkel onze ervaringen, maar leggen ze ook vast op de gevoelige plaat. Media zoals Twitter maken van deze snelle distributie van informatie hun hoofddoel.

Het ideaalbeeld dat sociale media ons voorhouden is bewonderenswaardig. Met als hoekstenen snelle communicatie, solidariteit, live content en een grote verscheidenheid aan blikken presenteren ze in elk geval een sterk product. Men voelt echter instinctief aan dat er bepaalde reserveringen moeten worden gemaakt. Niet iedereen heeft immers gelijke toegang tot deze sociale platformen die wij haast als vanzelfsprekend gaan zien. Sterker nog; zelfs internettoegang is in vele regio’s nog een verre droom. Bij een meting begin dit jaar bleek dat slechts 42% van de wereldbevolking toegang heeft tot het internet. Men dient dus meteen al enkele kanttekeningen te maken bij de globaliteit van media zoals Facebook, Twitter en al die anderen. Hele bevolkingsgroepen vallen vaak uit de boot, hetgeen meteen de vraag oproept in welke mate sociale media gedomineerd worden door relatief welstellende blanke gebruikers. Daarnaast worden sociale media zoals Facebook ook nog eens gecensureerd of ronduit verboden in bepaalde dictaturen, maar ook in kolossale landen zoals China.

wearesocial
Bron: http://was-sg.wascdn.net/wp-content/uploads/2015/01/Slide015.png

Mondiaal bereik hebben sociale media dus vooralsnog niet. Het moet echter gezegd dat dit geen manco is van hun businessplan, maar eerder een situatie die voortvloeit uit een realiteit die extern is aan de wereld van sociale media. Zo zal de toegang tot internet enkel maar vooruit gaan, en lijkt het plausibel dat het censuurbeleid dat nu nog van kracht is in bepaalde landen op termijn zal afzwakken. De globale veroveringstocht van sociale netwerksites gaat dus lustig verder.

Sociale media, informatie en macht

Dit gezegd zijnde is de weigerachtige attitude van vele regimes ten opzichte van sociale media perfect historisch verklaarbaar. Men hoeft maar terug te denken aan de Jasmijnrevolutie om te zien hoe een sociaal medium als Twitter kan fungeren als tool voor mobilisatie. Wie er in slaagt om een grote schare volgers op te bouwen, heeft meteen ook een groot draagvlak dat men kan gebruiken voor allerlei politieke doeleinden. Zelfs een quasi anonieme gebruiker kan met beelden van zijn of haar smartphone een reactie op gang brengen die de heersende macht op het matje roept. De rellen in Ferguson, de Occupy Wall Street groep en de Arabische Lente zijn slechts enkele voorbeelden van hoe sociale media kunnen zorgen voor een heus sneeuwbaleffect.

De kracht van sociale media beperkt zich dus niet enkel tot het sociale aspect. Hoewel de interpersoonlijke factor zeker erg aanwezig is (en ook actief gepromoot wordt, zie ‘chairs are like Facebook’) heeft het verbinden en activeren van de historisch vaak stemloze bevolkingsmassa ook verregaande psychologische en filosofische implicaties. Zo zijn er niet enkel 7,2 biljoen observerende blikken, maar ook 7,2 biljoen individuen die geobserveerd worden. De prijs die we moeten betalen voor ons ‘globaal netwerk’, zo lijkt het, manifesteert zich als een verlies van privacy. Niet alleen weten de sociale media zelf genoeg over ons om onder andere gericht reclame te kunnen aanbieden, maar worden we ook constant beoordeeld door andere gebruikers door middel van likes, shares, retweets, comments en andere vormen van interactie. Wat betekent dit voor de gebruiker van sociale media als persoon?

In de late achttiende eeuw kwam Jeremy Bentham met het architecturaal plan van een gevangenis genaamd het Panopticon. Het grondplan diende om zo efficiënt mogelijk gevangenen onder controle te houden. Centraal in het cirkelvormige gebouw bevindt zich een wachter, die vanuit zijn centrale positie kan binnen kijken in de cellen van alle gevangenen. De gevangenen, echter, kunnen de wachter zelf niet zien, en weten dus niet of zij op eender welk ogenblik al dan niet bekeken worden. Mogelijkerwijs is er zelfs geen wachter aanwezig. De orde wordt met andere woorden gehandhaafd door de bekekene, en niet door de kijkende instantie. Het gedrag van de gevangenen is dus zelfregulerend – uit angst voor de implicaties van fout gedrag, dat al dan niet gezien wordt door een centrale instantie, beperken ze zich tot goed gedrag.

Een sociaal panopticon

Bron:
Bron: http://wigwameconomy.com/wp-content/uploads/2013/12/Panopticon.jpg

Naast het gevangenismodel van Bentham kunnen we, zoals gesuggereerd door Foucault, het Panopticon ook metaforisch benaderen. In George Orwell’s “1984”  wordt het model van het Panopticon bijvoorbeeld toegepast op een totale samenleving (men weet immers nooit wanner Big Brother met je mee kijkt). Het hoeft echter niet even uitgesproken en dystopisch te gebeuren als in Orwell’s roman. Westerse samenlevingen steunen op een gelijkaardig principe van ‘mogelijke’ straf. Zo moeten -in minder extreme vorm- politie-patrouilles en beveiligingscamera’s tot een gelijkaardige terughoudende reflex bij de bevolking leiden. Vooralsnog gaat het hier om staatsgebonden controle-organen. Interessant genoeg komt er met sociale media nu ook een nieuwe groep bij: gebruikersgebonden regulering. Sociale media bieden de ‘gevangenen’ van het Panopticon, of, metaforisch gezien, de inwoners van een samenleving, een eigen stem. Wat hiermee gebeurt is echter bijzonder dubbelzinnig. In essentie vervagen de muren en wordt de positie van de wachter bijzonder relatief: zijn macht vervalt, nu ook de gevangenen hem zien en kunnen beoordelen. Er is nu niet één kijker, maar een veelvoud daarvan. Het Panopticon van Facebook, Twitter en andere online media is een kamer zonder muren, waarbij alle gebruikers zich bewust zijn van hun eigen zichtbaarheid. Er lopen met andere woorden even veel cipiers rond als gevangenen.

panopticon quote
Bron: http://scalar.usc.edu/works/internetandidentity/media/panopticon%20quote.jpg

Het is nog maar de vraag in hoeverre dit model wenselijk is. Hoewel het de onderdrukkende figuur van de centrale wachter verzwakt, en deze ook in diskrediet kan brengen (zoals gebeurde bij onder andere de Arabische Lente of in het geval van Edward Snowden), zijn er ook vele manieren waarop de informatie verschaft door de ‘gevangenen’ misbruikt kan worden. Zo kan de centrale instantie ook gewoon blijven bestaan en de input van zijn ‘gevangenen’ tot zijn voordeel gebruiken (zo ook het vergaren van informatie van sociale media door de Amerikaanse NSA). Informatie is macht, niet alleen voor commercieel gebruik, maar ook om het status quo van de machthebber te verzekeren en dissidente groepering in de kiem te smoren.

Men kan zich de vraag stellen wie nu, in onze samenleving, wie aan het bekijken is. Het zou naïef zijn om te negeren dat informatie en informatiebeheer in relatie staan tot macht en eventuele dominantie over andere individuen of groepen. Vooralsnog lijkt het nog steeds de overheid die als wachter fungeert, met als bedenking dat de burgers klaar staan om eventuele misstappen van de wachter meteen te registreren en aan de kaak te stellen. Tegelijkertijd circuleert er ook een schat aan informatie tussen de ‘gevangenen’, informatie die de centrale instantie in principe niet aan gaat zo lang de gevangenen rustig blijven. Het is maar de vraag waar men de lijn trekt, en welk effect het heeft op een bevolking en een machthebber om permanent bekeken te worden. Is een sociaal netwerk dat los staat van de centrale instantie een mogelijkheid? En hoe zorgen we er voor dat sociale media op politiek vlak een noodrem van de mensen blijft, en niet verandert in een tool voor populistisch propaganda? Het zijn vragen die meer dan ooit relevant zijn in een samenleving waarin iedereen een blik heeft.

BRONNEN:

Cijfers internetgebruik & diagram: http://wearesocial.net/blog/2015/01/digital-social-mobile-worldwide-2015/

Cijfers bevolking:  http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf

Header: http://40.media.tumblr.com/25d896a215f28cbc81764de6bb962ad8/tumblr_mmk3up69Q81qbg3vbo1_1280.png

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s